Over (on)betrouwbaarheid: waarschuwingssignalen voor desinformatie

Van de week gelezen: Unspun: Finding Facts in a world of disinformation. En bij deze een boekextract (geen abstract, maar een destillatie van wat ik interessant vind).

De voorbeelden in het boekje zijn erg Amerikaans. Maar de waarschuwingssignalen zijn universeel. En of het nou commerciële, politieke of ideologische misleiding is, ze volgen allemaal dezelfde patronen.

Hoe kun je ervoor zorgen dat je minder vaak misleid wordt?

Stap 1: Open je ogen voor het feit dat (zelf)misleiding alomaanwezig is

Stap 2: Ken de waarschuwingssignalen

Stap 3: Respecteer de feiten en ga op zoek naar betrouwbare bronnen

Eerst maar eens even de waarschuwingssignalen. Komen er een elftal:

1. If it's scary, be wary
   
   Pas op voor de FUD-factor (Fear, Uncertainty & Doubt). "U wilt toch niet eindigen als ..." Een beroep op angst is een goede truc om de aandacht van de zwakte van het eigen bewijs af te halen. Hetzelfde gebeurt als er een zwart schaap wordt aangewezen. Maar waar rook is, is lang niet altijd vuur. Probeer dan ook je licht op de andere kanten van de zaak te laten schijnen en vraag: "Wat zou de verdediging hier over te zeggen hebben?"
   
   
2. Te goed om waar te zijn
   
   Wees voorzichtig met claims die té dramatisch zijn. Zéker als je WILT dat ze waar zijn! Vraag jezelf af: "Geloof ik dit enkel en alleen omdat ik wíl dat het waar is? Wat is het bewijs?". Zeker als we* graag willen dat iets waar is, omarmen we informatie die onze overtuigingen bevestigt en wijzen we bewijs af dat ons wereldbeeld tegenspreekt. Sterker nog: we hebben niet alleen een ander houding tegenover zaken, maar we zíen ook daadwerkelijk andere dingen al naar gelang ons gezichtspunt.
   
   "When we feel most strongly that we are right,
   we may in fact be wrong""
   
   
3. Het bungelende vergelijk (ook wel: superlatieven zwendelarij)
   
   "Groter", "Beter", "Sneller", "Nu nóg lekkerder", "De grootste in de geschiedenis", "De kleinste ooit", "De slechtste politicus", "De zwaarste baan". Er wordt blijkbaar iets vergeleken met iets anders. Maar met wat dan? "Hoger", "Beter", "Meer" blijven bungelen zonder dat er wordt aangegeven waarmee het wordt vergeleken.
   
   
4. Ontkrachtende woorden
   
   "Tot 50% korting". Het woordje Tot ontkracht de korting.
   "ROC (een cosmeticaproducent) belooft het u". Iets beloven, wil nog niet zeggen dat je je beloften nakomt.
   "De smaak van aardbeien", wil nog niet zeggen dat er aardbeien in zitten.
   "Waarschijnlijk de beste gelegenheid die u ooit zult krijgen". Waarschijnlijk?
   "Veel klanten vinden ... ". Veel? Hoeveel dan? Weet de schrijver de feiten ook niet?
   
   
5. Glinsterende algemeenheden
   
   "Betaalbare huisvesting", "Belastingverlaging voor de middenklasse", "eer", "integriteit", "gerechtigheid", "vrijheid". Tja, wie wil dat niet? Het is dan ook altijd zinvol te vragen: "wat bedoel je daar precies mee?"
   
   
6. Irrelevante (ook al zijn ze waar) argumenten
   
   "Nu: benzine zonder roetdeeltjes". Kan waar zijn, maar er hebben nog nooit roetdeeltjes in benzine gezeten. Die ontstaan na verbranding. Het is geen issue en ook nooit een issue geweest. Niet relevant dus!
   
   
7. Frame it and Claim it
   
   Sommige woorden accepteren we of keuren we automatisch af. De taal neemt het denken voor ons over. Neem abortus. Ben je pro-choice óf pro-life? Noem je de ongeboren vrucht een foetus of een baby? We kunnen het maar moeilijk voorkomen dat taal (de manier waarop iets geformuleerd wordt) beïnvloed hoe we over iets denken. Vragen die je kunt stellen: "OK, dit is wat ze willen dat ik denk. Maar hoe zit het met de rest van het verhaal?"
   
   "Judging an issue or a product by its name or frame is as foolish as judging a book by its cover"
   
   
8. Snoep voor de ogen
   
   Als woorden het éne zeggen en de beelden het andere, dan blijkt ons oordeel het meest beïnvloed te worden door de beelden. Een beeld zegt dus inderdaad meer dan 1000 woorden, maar dat maakt dat beeld niet persé waar. Als je beelden ziet die sterk op de emotie inspelen, vraag je dan af: "wat vertellen mijn oren me over deze beelden?".
   
   
9. Onterecht beroep op externe autoriteit
   
   "Uit onderzoek blijkt ...". Kan zo zijn, maar het ene onderzoek is het andere niet.
   "Ook Madonna gebruikt dit maandverband!". Mooi als het haar bevalt, maar is Madonna een maandverbandexpert?
   "Het is bewezen in een klinische test met 21 vrouwen". Fijn, maar een dergelijk kleine populatie is statistisch gezien absoluut niet relevant.
   En als er cijfers worden gepresenteerd, vraag je dan af wát er geteld wordt. Want: "we want to quantify everything in sight, whether we can or not".
   
   
10. Eén zwaluw maakt nog geen zomer
    
    Baseer je op echte data en niet op anecdotes. Eén of twee verhalen bewijzen helemaal niets. Ofwel: "the plural of anecdote is not data!".
    Als er één vliegtuig neerstort, zijn niet ineens alle vliegtuigen gevaarlijk. En ook onze persoonlijke ervaring bewijst helemaal niets. Onze persoonlijke ervaring is onze persoonlijke ervaring. Meer niet. Soms is dat wat je níet weet of niet verteld wordt belangrijker dan wat je met je eigen ogen hebt gezien. Ook aan het linken van twee zaken die niets meer elkaar te maken hebben, kleven de nodige gevaren. "Wie betekenis toekent aan toeval, kent zichzelf teveel betekenis toe".
    
    
11. you (DON't) get what you pay for
    
    De kwaliteit van een product is lang niet altijd evenredig met de kostprijs. "The illusion of better taste is worth paying for", weten de marketingmensen. Maar weet jij het ook?
    
    
12. Wat verder ter tafel komt
    
    Misschien ken jij nog andere waarschuwingssignalen?
    

Bij het maken van keuzes gaan we geregeld af op onbetrouwbare of incomplete informatie. En als wij onze keuze gemaakt hebben (ook al vonden we het nog zo moeilijk en ook al hebben we nog zo lang getwijfeld) dan lijkt het alternatief al slechter en slechter. En onze eigen keus al beter en beter. Nog een staaltje zelfmisleiding....

Bewijs vinden

De auteurs van het boekje doen een oproep om de feiten te respecteren. Maar hoe doe je dat als je niet weet wat de feiten zijn? Wat je kúnt doen is openstaan voor de mogelijkheid dat je (zelf)misleid wordt. Daarnaast is het zinvol om je informatie zo dicht mogelijk bij de (betrouwbare) bron te zoeken.

• Onderzoek de bron
• Anonieme of niet na te trekken claims zijn onjuist tot het tegendeel bewezen wordt
• Hoe gaat de bron om met fouten? Snel en open? Transparantie is een teken van betrouwbaarheid
• Je kunt een bron meer vertrouwen als deze geen belang heeft bij het onderzochte (Vraag je af: "wie betaalt er voor dit onderzoek?")
  

Tot slot nog een wijze raad van de auteurs:

"Be skeptical, but not cynical.
The cynic refuses facts without evidence,
just as the naïve person
accepts facts without evidence".

Daar wil ik me van harte bij aansluiten.

M.

* Disclaimer: Voor de leesbaarheid van het artikel schrijf ik geregeld "We". Dat is natuurlijk een glinsterende algemeenheid :-)

Cartoons: via en uit het boek Unspun

FactCheckEd: scheid de feiten van de geiten

FactCheckEd leert studenten lesjes over misleiding in de media, op internet, in ons taalgebruik en geeft tips om teleurstellingen te voorkomen. De auteurs gooien ook een boek in de strijd.

"Our aim is to help students learn to be smart consumers of messages, to see through the deceptions that they encounter daily, to dig for facts using the Internet and other resources, and to set aside prejudice and weigh evidence logically"

Zo'n initiatief kan ik alleen maar toejuichen. (Mits studenten het eventueel oneens mogen zijn met het lesmateriaal natuurlijk :-))

Het lijkt mij trouwens wel leuk om het betrouwbaarheidsoffensief van Wikipedia eens met objectieve ogen te bestuderen ...

M.

Via Socialmedia
Cartoon (was ook leuk geweest bij mijn vorige post) via

Kun jij de groepsdruk weerstaan?

"Het is niet de taak van anderen om jou aardig te vinden,

dat is de taak van jezelf"

Yolanda Eijgenstein

Heb jij in een groep ook wel eens dingen gezegd of gedaan die je eigenlijk niet wilde of meende?

Groepsdruk kán ernstige vormen aannemen. Denk maar eens aan het Milgram experiment, ontgroeningen, de martelingen in de Iraakse Abu Ghraib-gevangenis ...

Philip Zimbardo* identificeert drie factoren die bepalen of mensen de vage grenslijn tussen goed en kwaad (of beter: acceptabel gedrag en onacceptabel gedrag) overschrijden:

1. conformisme
   "Erbij willen horen" en "angst voor afwijzing" zorgen ervoor dat we soms meegaan met de groep ook al gaat dat tegen ons eigen gevoel in ("Alle anderen deden het ook")
   
   
2. gehoorzaamheid
   Mensen zijn geneigd een autoriteit te gehoorzamen, ook als die iets doet (of hen opdraagt iets te doen) wat tegen hun eigen normen indruist ("Ik deed alleen maar wat mij werd opgedragen")
   
   
3. anonimiteit
   Als je denkt aan de Ku-Klux klan hoef ik dit verder niet uit te leggen ..
   
   

In alle gevallen ontdoen mensen zich van hun eigen verantwoordelijkheid voor hun gedrag. Ze proberen hun gedrag te rechtvaardigen - recht praten wat krom is - om deel uit te maken van iets dat groter is dan henzelf.


Zimbardo geeft 20 tips om groepsdruk te weerstaan. Ik heb ze samengevat onder 3 categorieën

• non-conformisme en ongehoorzaamheid: speel advocaat van de duivel
  
  
• Realiseer je dat ook jij vatbaar kunt zijn voor beïnvloeding (denk je van niet? Kijk dan (weer) eens naar "The Wave"). Alleen dan kun je de signalen (leren) opvangen
  
  
• Ontwikkel je waarnemingsvermogen. Als je vaag voelt dat er iets mis is (in de situatie, het verhaal) speel dan dissident, burgerlijk ongehoorzaam, sta op een "second opinion" en oefen de zin: "daar moet ik nog even over nadenken"
  
  
• Onthoud dat alle ideologieën slechts woorden zijn. Wees achterdochtig tegen de acties die ondernomen zouden moeten worden om die ideologie te ondersteunen. Denk hard na voor je abstracte principes vóór mensen stelt. Stel vragen. Heiligt het doel de middelen? Suggereer alternatieven!
  
  
• Regels zijn bedoeld om gedrag te reguleren. Stel regels en groepscodes zo nodig ter discussie.Wie heeft deze regels gemaakt? Met welk doel? Is het ook voor deze situatie een goede regel? Wat gebeurt er als we de regel overtreden?

• vermijd anonimiteit
  
  
• Benadruk je individualiteit en die van anderen. Zeg luid en duidelijk je naam, maak oogcontact en nodig de ander ook uit om dat te doen
  
  
• Wees alert (en vermijd indien mogelijk) situaties waarin je volledig bent (of wordt) afgesloten van familie en vrienden of onafhankelijke informatie. Dit maakt je ontvankelijk voor beïnvloeding
  

• zelfbeeld en zelfvertrouwen
  
  
• Vraag je af waar jij je identiteit aan ontleent. Als je je zelfbeeld ontleent aan wat anderen van je vinden, aan je bezittingen, aan je omgeving, dan maakt dat je vatbaar voor beïnvloeding. We zijn níet wat we hebben
  
  
• Durf je fouten toe te geven. "Ik had het mis" of "ik heb een vergissing gemaakt" of "ik ben van gedachten veranderd" kunnen voorkomen dat je slecht gedrag probeert te rechtvaardigen en verder gaat op de ingeslagen weg. Ik zeg maar zo:
  Je kunt beter je gezicht verliezen, dan je geweten
  
  

Naarmate je meer van jezelf houdt
voor jezelf kunt blijven denken
het aandurft "to stand out from the crowd"
dan maak je meer kans dat
de geschiedenis zich níet herhaalt


Ik hou van mij. En jij? (van jou dan :-))



M.

Plaatje via

* Bron: In Psychologie magazine van september 2007 staat een artikel over Philip Zimbardo's boek "The lucifer effect. Understanding how good people turn evil".

Zeepbellen doorprikken

We schrijven 1997.

43 van de 50 ondervraagde mensen vindt dat er een verbod op water moet komen. Belachelijk, denk je nu. Maar vind je dat ook nog nadat je onderstaande tekst hebt doorgelezen?

"A student at Eagle Rock Junior High won the first prize at the Greater Idaho Falls Science Fair, April 26, 1997. He was attempting to show how conditioned we have become to alarmists practicing junk science and spreading fear of everything in our environment. In his project he urged people to sign a petition demanding strict control or total elimination of the chemical "dihydrogen monoxide."

And for plenty of good reasons, since:

- it can cause excessive sweating and vomiting
- it is a major component in acid rain
- it can cause severe burns in its gaseous state
- inhalation can kill you
- it contributes to erosion
- decreases effectiveness of automobile brakes
- it has been found in tumors of terminal cancer patients

He asked 50 people if they supported a ban of the chemical. Forty-three (43) said yes, six (6) were undecided, and only one (1) knew that the chemical was water.

The title of his prize winning project was, "How Gullible Are We?"

He feels the conclusion is obvious".

Mooi voorbeeld van framing.

Het leert mij dat je - om tot een weloverwogen oordeel te komen - naar meerdere kanten van een "probleem" moet (durven) kijken. Postief, negatief, in je voordeel, in je nadeel, enzovoort.

Wat te denken van:

Without H2O life is not possible

Lijkt me toch ook een relevante overweging :-)

In dit geval is er opzettelijk een negatief frame om water heen gezet om te kijken wat dat voor effect heeft op de oordeelsvorming bij mensen. Daarnaast heeft ieder van ons zijn eigen onbewuste frames. In Gym voor je geest (fijn boek!) noemt Edward de Bono dat onze 'logische zeepbel'.

Zullen we wat zeepbellen door gaan prikken? Jij de mijne, ik de jouwe? Plezier gegarandeerd!

M.

Zeepbel via

Informatievaardigheden? Nee. Luisteren naar kinderen? Ja.

Margreet blogde er al over: Het proefschrift van Els Kuiper met de titel "Teaching Web Literacy in Primary Education" (bovenbouw basisonderwijs). Sinds vorige week vrijdag ben ik de trotse bezitter van een gedrukt exemplaar dat mij is toegestuurd door de vriendelijke voorlichters van de VU. De samenvatting staat inmiddels op internet.

En ik kan je vertellen: het proefschrift leest als een spannend boek! Wat een cadeautje om al het (literatuur)onderzoek dat Kuiper deed zo op een presenteerblaadje aangereikt te krijgen.

Het wordt me al snel duidelijk dat het best logisch is dat kinderen zich niet bekommeren om de betrouwbaarheid van sites die ze op internet vinden. Ik noem drie redenen:

1. Kuiper heeft het over de beschikbaarheidsparadox van het internet. De omvang en actualiteit nodigt leerlingen uit te denken dat elk antwoord met weinig moeite kant-en-klaar te vinden is. "The hypertext structure gives users the impression that they can do anything", schrijft Kuiper
   
   
2. Maar het is niet alleen de continue beschikbaarheid en schijnbare oneindigheid van internet die maakt dat kinderen denken dat ze het antwoord wel zullen vinden. In het onderwijs krijgen ze met de paplepel ingegoten dat er (vaak) maar één goed antwoord is. En géén antwoord bestaat niet. Laat dit nou juist een belemmering zijn voor een kritisch gebruik van internet.
   (Nadenkertje: Leerlingen die via internet géén antwoord op de vraag vinden, blijken gewoon de vraag aan te passen ...... )
   
   
3. En dan is er nog de kloof tussen school en thuis. Kinderen uit groep 7 beschouwen zichzelf als ervaren internetgebruikers. Maar als ze dan op school in aanraking komen met internet moeten ze ineens eerst nadenken over wat ze willen weten en tijdens het zoeken voortdurend reflecteren op het eigen zoekproces. Dat maakt het een stuk minder aantrekkelijk. Leerkrachten hebben vervolgens moeite met de oppervlakkige, passieve en gemakzuchtige houding van leerlingen
   

Hoe kun je deze cirkel doorbreken?

Volgens Kuiper doen docenten er beter aan om de vaardigheden van leerlingen serieus te nemen en aan te sluiten bij hoe zij met internet omgaan. Dat vraagt natuurlijk wel wat van die docenten.

Al lezende krijg ik een toekomstvisioen. Het is 2020.

Het vak 'informatievaardigheden' is overbodig geworden. Leren omgaan met internet is in alle vakken op (de lagere) school geïntegreerd. Dat gaat eigenlijk vanzelf, want kinderen hebben geleerd kritisch na te denken. Of beter gezegd: het is kinderen niet afgeleerd om voor zichzelf te denken door ouders en leerkrachten die verkondigen dat er maar één waarheid bestaat. We leren luisteren naar kinderen, filosoferen met hen, zien hen als gesprekspartner en zij zien ons als gesprekspartner. En zo zorgen wij voor een stevige basis voor hun reflectieve vaardigheden.

Als persoonlijke noot kan ik je vertellen dat ik enorm veel leer van het luisteren naar mijn kinderen.

Ik heb een setje filosofische kaarten - billetjes bloot spel - gekocht en mijn zoons vreten ze op. Op elk kaartje staat een tekst en daar gaan we dan met elkaar over praten. Mijn zoon Pim trok laatst het kaartje met de tekst:

"een zwart jongetje wordt geplaagd door een wit jongetje enkel en alleen omdat hij zwart is. Wat doe je?"

Pim antwoordt: "Ik zou naar het zwarte jongetje toegaan en tegen hem zeggen dat hij: "Hou op, Stop" moet zeggen tegen het witte jongetje". Waar ik geneigd zou zijn op het witte jongetje af te stappen, wil mijn zoon dáár ingrijpen waar het effect heeft. Niet door het witte jongetje te straffen, maar door het zwarte jongetje kracht te geven.

Het is niet de eerste eye-opener die mijn zoons me geven ..


Volwassenen neigen ernaar de wereld (en ook internet) te filteren voor hun kroost. Maar bescherming kent zijn keerzijden:

"How can students learn to make good choices, social and intellectual, if choices are made for them by filtering out things they can and cannot see?"

Don't fence me in!

M.

Illustratie via

Eén bron is geen bron?

Een docent Duits is teleurgesteld over Al@din.

Als antwoord op de vraag: "Wie was de eerste burger van de ddr die werd doodgeschoten?" komt Al@din met een profielwerkstuk als enige bron. De docent vindt dat niet kunnen en schrijft: "geen verwijzing naar Wikipedia (al kun je over de kwaliteit daarvan discussiëren), geen verwijzing naar chronik-der-mauer.de"

Is de teleurstelling terecht of niet, vraag ik mijn cursisten digitaal inlichtingenwerk. En zo ja, wat had er dan moeten gebeuren om dit te voorkomen?

"Bij Al@din moet je toch volgens het procotol minimaal twee bronnen geven?", luidt de mogelijke oplossing van het probleem. Maar had het dan geholpen als Al@din twee profielwerkstukken had doorgegeven, speel ik de advocaat van de duivel. Is het dan altijd nodig om twee bronnen te geven? Nee.

Een paar voorbeeldjes waar één bron volstaat:

• .. als de klant vraagt naar het aantal sterfgevallen in 2006 en je hebt daar een mooie tabel over gevonden bij een betrouwbare organisatie zoals het CBS
• als de klant de volledige tekst van de Kinderbijslagwet wil inzien (d'r is er echt maar één van)
• als de klant vraagt naar het boek "knielen op een bed violen" ..
  

Protocollen lijken soms de functie te hebben om mensen het "zelf denken" te ontnemen. Maar protocollen horen de mens te dienen en als dat niet (meer) zo is, dan passen we het protocol aan (of we schaffen het zelfs af!). Don't think for me, I can think for myself.

(Ondertiteling: Instemmend geknik van de cursisten)

Dus nee, met het protocol alleen zijn we er nog niet. Er is iets anders aan de hand. En dat zit hem juist in het zelf - en kritisch - blijven nadenken.

Wat mij opvalt in de reactie van de docent, is het feit dat een profielwerkstuk van mindere kwaliteit wordt geacht dan een artikel in Wikipedia. Terwijl de student (delen van) zijn profielwerkstuk gewoon op Wikipedia had kunnen zetten. Een profielwerkstuk - met goede bronvermeldingen - is dus niet persé minder en óók niet meer waard dan een gelijksoortig artikel op Wikipedia (ligt aan het aantal edits).

En in die bronvermeldingen zit volgens mij de clou.

Als je je antwoord altijd zo dicht mogelijk bij de bron(vermelding) zoekt, dan loop je de minste kans op een misser. Als je dit besef bij kunt brengen aan studenten én docenten dan is er een wereld aan kwaliteitsantwoorden te winnen.

Wil ik afsluiten met een stelling afkomstig van één van de cursisten:

"Docenten mogen niet zeuren over leerlingen die hun bronnen scouten via Google (of Al@din?) als ze aan hun kant verzuimen om informatievaardigheden (o.a. het bevorderen van kritisch nadenken) in het curriculum te verweven".

Wat vind jij?

M.

Cartoon via

De vruchten plukken van Wikipedia

Nicola - vrouw naar mijn hart - Pratt vindt dat Wikipedia gewoon gebruikt moeten kunnen worden bij universitair onderzoek.

“Some students cite it in their bibliographies at the end of their essays, some of them don’t, but that doesn’t mean they haven’t used it", aldus de realistische docente "Issues in the Contemporary Politics of the Middle East" aan de University of East Anglia te Engeland.

Pratt denkt dat Wikipedia juist een effectief leermiddel is om studenten aan te moedigen kritisch te denken, goed te leren schrijven en - last but not least - samen te werken. Daarnaast denkt ze dat het motiverend is voor cursisten om iets te schrijven waarvan ze weten dat het niet alleen door je docent gelezen zal worden.

Om haar hypothese te testen moeten Pratt's studenten elke week een wijziging doorvoeren in een relevant Wikipedia artikel en aan het einde van de zes maanden die haar experiment duurt, moeten ze zelf een artikel schrijven en plaatsen in Wikipedia. In juni van dit jaar zal Pratt het project evalueren.

Haar cursisten zijn nu al enthousiast: "You can follow the progress of your input as changes and additions are often subject to critical review by other ´Wikipedians´"

De negatieve reacties van andere docenten blijven niet uit. Ik snap daar helemaal niks van. Sorry jongens, maar verboden vruchten werken niet. Je kunt studenten beter zélf leren denken opdat ze weten wanneer de vruchten rijp zijn en wanneer rot.

"I think Wikipedia itself is a good reference point for further research. I don't believe I would cite it in my work but would rather use it to access the original source", aldus één van Pratt´s pupillen.

Pratt bereikt nu al wat docenten die Wikipedia in de ban doen nooit zullen bereiken.

M.

Via de inspirerende post van Wiki evangelist Stewart Mader

Plaatje via